Internet in het godsdienstonderricht

Jongeren en internet: een vanzelfsprekend verbond!

Op de Thomaswebpagina - www.godsdienstonderwijs.be - lezen we: "Jongeren zijn het meest vertrouwd met het internet. Zij worden grootgebracht met het medium en hebben het leven zonder internet niet gekend. Door de toenemende democratisering van het medium is internet voor hen even onmisbaar geworden als de televisie een tiental jaar geleden." Het nieuwe leerplan voor het godsdienstonderwijs in Vlaanderen hecht veel belang aan de beginsituatie van de leerlingen. Hier vinden we een van de meest voorname antwoorden op de vraag: 'Waarom moet het internet gebruikt worden in het godsdienstonderwijs?' Het internet is niet meer weg te denken uit de leefwereld van jongeren. Het tienernetwerk verloopt zeer sterk via internet: internet = tienernet.
Vele uren van hun (vrije) tijd worden achter de computer doorgebracht. Ze komen er in contact met allerlei visies, levensbeschouwingen en waardepatronen. Een brede waaier aan indrukken komt hier op hen af en daagt hen uit. Iedere internetgebruiker weet echter dat niet alle informatie die op het internet verspreid wordt, overeenkomt met de werkelijkheid. Waarheid en illusie lijken vaak niet te onderscheiden. Bovendien creëren jongeren een eigen gespreksruimte op internet over alles en nog wat. Een eigen taal en waarheid ontwikkelt zich. Om deze en andere redenen is het belangrijk dat jongeren worden uitgenodigd tot een gesprek over de mogelijkheden en kansen van het internet, maar ook over de problemen en de bedreigingen die ermee verbonden zijn. De leerkracht die de beginsituatie wil ernstig nemen kan niet langs internet heen.

Godsdienst en Internet, een heilzaam verbond?

In zowat alle religies, godsdiensten en levensbeschouwingen kent men hiërarchisch geordende waarheden en waarden. Internet is echter bij uitstek een platte organisatie. Op het world wide web kunnen alle (kerkelijke) personen en instanties naast elkaar hun aanbod doen. Iedereen kan er zijn waarheid kwijt of construeren. De paus en de bisschoppen kunnen wat zeggen, maar met één klik ben je bij de kritische basisgemeenten of new agers. Voor de niet levensbeschouwelijk of theologisch geschoolde surfer zal het niet meteen evident zijn welke site nu 'gezag' heeft. Het gezag zal voor een deel afhangen van de opmaak van de site en het gezag dat de bezoeker er zelf aan toekent. Beeld en klank als verpakking van waarheid maken soms meer indruk dan de boodschap zelf. Toch kunnen we niet ontkennen dat internet een rijke bron is voor wie met een kennersoog zoekt thuis te geraken in religies, levensbeschouwingen en godsdiensten. Bovenop vind je er hoe mensen en organisaties levensbeschouwelijk omgaan met levensvragen, actuele kwesties en maatschappelijke uitdagingen. Wel is waar wat je hier en daar in toenemende mate hoort: de mediatechniek schept een illusie van neutraliteit en objectiviteit voor alles wat aangeboden wordt. Het postmoderne pluralisme dat daardoor ontstaat is mogelijk vervlakkend en nodigt je niet meer tot keuzes uit. Een 'kwalitatief pluralisme' kan wel, maar vraagt dus wel heelwat inspanning. Veelheid is geen ramp, integendeel. Paulus was op de areopaag (Hnd 17, 16-33) ook slechts één van de vele stemmen, en was Jezus zelf ook niet één van de vele 'profeten' en rabbi's van zijn tijd? Belangrijk is dat de vraag 'Wie zeg jij dat Ik ben?', voldoende sterk klinkt en doordringt. Concluderend kan je minimaal stellen dat mensen met een zin voor het religieuze van internet gebruik maken om hun mate van verbondenheid met de geloofsgemeenschap te versterken. Ze gebruiken het web in hun religieuze zoektocht of praktijk. Voor anderen is het internet een plaats waar je op een eenvoudige en directe wijze kennis maakt met heel wat facetten van het kerkelijke leven, waardoor er ook persoonlijke contacten zullen ontstaan (inter-netwerk). Mgr. E. de Jong verwoordt het als volgt: "De pastorale noden en interesses van mensen zijn immers zeer divers van aard. En sommige daarvan kunnen via internet best worden gevoed en zelfs -- voorlopig althans - verzadigd. Mijn voorstel zou zijn: gebruik internet waarvoor het goed is: het uitwisselen van informatie en het leggen van contacten. Maar biedt tegelijk de real life follow-up aan." Hij stelt eveneens: "De mogelijkheid tot vrij aanbod is echter niet slechts negatief. Platte organisaties kunnen zeer stimulerend zijn voor het ontwikkelen van eigen initiatief en verantwoordelijkheid. Eigenlijk is het geweldig dat op deze manier elk kerklid, elke gelovige aangesproken wordt op zijn of haar eigen missionaire verantwoordelijkheid. Hier geldt bij uitstek ook het solidariteitsbeginsel, dat stelt dat alles wat op een lager niveau kan gebeuren ook daar moet gebeuren. Dit opent ongekende mogelijkheden om het internet te verzadigen van goede katholieke sites en de blijde boodschap!"'The medium is the message' luidt het terecht één van de meest geciteerde inzichten in het medialandschap. Elk medium is immers op een bepaalde manier bezig om de oorspronkelijke boodschap óf reducerend óf uitvergrotend en in ieder geval buiten de oorspronkelijke context door te geven. Dit betekent meteen dat een goed en heilzaam gebruik van bepaalde media afhankelijk is van de ontvanger, de context en de aard van de boodschap die we via het medium willen communiceren.
Het internet is heel zeker een nieuw 'forum' in de Oudromeinse betekenis van een publiekruimte waar politiek en handel wordt bedreven, waar God wordt vereerd, waar een groot deel van het sociale leven van de stad zich afspeelt en waar zowel het beste als het slechtste in de mens in beeld komt. Je ontdekt aanvankelijk internet als bron van informatie en ontspanning, maar algauw betaal je ook je rekeningen en plan je de familiereis. Je luistert er naar muziek, kijkt film en voor je het beseft ben je ook betrokken in een community of communio. Het internet is m.a.w. net zo goed als de stadsmarkt een drukbezochte en bruisende plaats, die zowel uiting, bron als drager van cultuur is. Uiteraard zijn internet en godsdienst niet zomaar compatibel. Het gaat in beide om iets anders. Internet is: openbaar, 'alles kan', democratisch relativerend en afstandelijk. Het bevat louter technische regels, waarheid en leugen. Internet is virtuele en digitale ontmoeting. Godsdienst gaat voor: mysteriegevoeligheid, het heilige, waardenhiërarchie, waarheid, geboden, betrokkenheid. Godsdienst is reële en analoge ontmoeting.

School(vak) en internet: een leerrijk verbond?

De leerkracht centraal en vooraan in de klas? In de nabije toekomst zal dit klassieke beeld vervangen worden door een multimediale onderwijsleeromgeving waarbij leerlingen en leerkrachten kunnen kiezen uit combinaties van media bij het uitvoeren van studietaken - al dan niet vastgelegd in een contract.
Ook de klas wordt stilaan meer en meer een elektronische leeromgeving.
Het doel daarbij is leerlingen een reeks instrumenten aan te bieden om het leerproces te verdiepen/verbreden en te bevorderen. Internet is/wordt meer en meer een deel van het onderwijs- en leergebeuren. Het is immers een krachtige informatieomgeving (1), een handzame interactieomgeving (2) en een mogelijke doe-omgeving (3).
Informatieomgeving:
Naast het didactische exposé, schriftelijke studiemateriaal, videoprogramma, documentaire e.a. is hypertext een nieuwe belangrijke informatiebron. De sterkte van het internet is de toegang tot een reeks van multimediale bronnen gaande van tekst tot webpagina's, powerpointpresentaties, geluidsbestanden, foto's, video's. Het zal je niet verbazen dat het aantal religieuze sites op het internet enorm is. Het woordje 'seks' en het woord 'god'strijden om de eerste plaats. ) Wie veel surft heeft het al lang gezien: je hebt oasesites (o.a.kerkelijke sites, maar niet alleen kerkelijke) (ook www.oase.nl bestaat), veilige plaatsen en wegen waar (jonge) mensen met een gerust hart naartoe kunnen surfen. De aanwezigheid van vuilnishopen (er bestaan bv. haatsites) is blijkbaar ook noodzakelijk! Hoedanook, internet geeft toegang tot een schitterende en spannende wereld met een sterk informerende en vormende invloed. Niet alles daarbinnen is echter veilig, heilzaam en waarachtig. De essentie van het internet is bovendien dat het een welhaast oneindige stroom informatie biedt, die voor een groot deel in een mum van tijd voorbijkomt. "Internet brengt voor de jeugd op ongewoon jonge leeftijd een immens potentieel binnen bereik. Daarmee kunnen ze goed doen en schade berokkenen aan zichzelf en aan anderen. Het kan hun leven meer verrijken dan vroegere generaties konden dromen en hen in staat stellen op hun beurt het leven van anderen te verrijken. Het kan hen ook meesleuren in consumptisme, pornografische en geweldfantasieën en een pathologisch isolement." ) Wie surft, suft best niet. De stimulans tot kritisch luisteren, diepere gedachten, reflectie en communicatie ontbreekt dan wellicht. Op http://www.sip.be/godsdienst/links/links.html vind je enkele honderden wegwijzers naar boeiende webpagina's zowel op het vlak van informatieverstrekking, als i.v.m. informatievergaring en informatieuitwisseling.

Interactieomgeving:
Naast de reeds klassieke werkvormen als onderwijsleergesprek, groepswerk, computerondersteund groepswerk, vormt samenwerken via internet een nieuwe uitdaging. Communicatie is uiteraard een zeer belangrijk aspect in een 'levensbeschouwelijke leergemeenschap'. E-mail, mailing lists en discussion boards leveren mogelijkheden voor (a-) synchrone communicatie. Voor directe online-communicatie is er chat, whiteboarding,... Het is hier dat de interactie plaatsvindt die leidt tot het 'samenwerkend of coöperatief leren'. Leerlingen communiceren met mekaar, discussiëren, zien mekaars standpunten en bijdragen, stellen vragen aan mekaar of de leerkracht. Door het internet kan én de leerling én de leerkracht contacten leggen die hij/zij anders nooit zou hebben. Het feit dat mensen door middel van het internet hun contacten kunnen verveelvoudigen op een manier die tot voor kort ondenkbaar was, opent aldus fantastische mogelijkheden. Maar ook hier enkele belangrijke vragen: Hoe baan je je een weg van het soort contact dat door het internet mogelijk wordt gemaakt naar de diepere vorm van communicatie die het levensbeschouwelijke gesprek vereist? Hoe bouwen wij voort op de eerste contacten en uitwisseling van informatie die door het internet mogelijk worden gemaakt? "Paradoxaal genoeg kunnen de krachten die een betere communicatie kunnen bewerkstelligen echter ook tot toenemend egocentrisme en vervreemding leiden." Internet kan mensen verenigen, maar hen ook verdelen, zowel als individu als ook als elkaar wantrouwende groepen gescheiden door ideologie, politiek, bezit, etniciteit, generatieverschillen en zelfs religie. Internet werd al agressief gebruikt, bijna als oorlogswapen en men spreekt van het gevaar van 'cyberterrorisme'.

Doe-omgeving
Huiswerk met internet als bron en de computer als werktuig kan mooi werken zijn. Het aanmaken van een eigen webpagina, het oprichten van een communitie, het invullen van een logboek. Het zijn slechts enkele van de vele mogelijkheden voor de leergroep. Ook de leerkracht vindt er een doe-omgeving met interessante mogelijkheden: leerfiches, jaarplannen en jaarverslagen, schoolagenda, evaluatierapporten e.a.. Geen enkel medium op zich garandeert echter automatisch effectief leren bij de leerlingen. Internet (en ICT) kan een krachtige leeromgeving worden, maar is het niet per definitie! Het internet kan nooit de face-to-face leeromgeving vervangen. Belangrijk is in dit alles klein te beginnen en steeds verder te groeien.

Enkele mogelijkheden:
Overvraag dus je zelf niet en overvraag ook de school en de leerlingen niet. Ondervraag evenmin. Stap voor stap kan een hele weg afgelegd worden.

Leraar en internet: een werkzaam verbond?

Wanneer leerkrachten gebruik willen maken van het internet in de godsdienstlessen dan is het in de eerste plaats belangrijk dat zij een zekere kennis hebben van het medium op zich.
Vaak is er een ongelijkheid tussen de kennis die de leerlingen hebben over het internet en de kennis die de leerkracht heeft. Voor de meeste leerlingen behoren termen als ICQ, FTP, MP3, browser, uploaden, chatten… tot het dagelijkse taalgebruik. Indien leerkrachten de leerlingen willen begrijpen dan moeten zij zich een zekere basiskennis van de gehanteerde begrippen en gebruikte software eigen maken (cfr. Infra het nascholingsaanbod).
Voor het gepaste gebruik van het internet dien je vooraf te beschikken over voldoende basiskennis over een bepaald onderwerp. Deze voorkennis is belangrijk zodat de nieuwe informatie die het internet aanbiedt, kwalitatief kan beoordeeld worden.
Wil men bijvoorbeeld iets te weten komen over het boeddhisme, dan moet men reeds beschikken over een zekere basiskennis over het boeddhisme. Heeft men deze basiskennis niet dan zal een zoekopdracht een overvloed aan informatie bieden, die men niet naar waarde kan beoordelen. Misschien is het ook aan te raden vooraf in klas te peilen naar hun mogelijkheid en bereidheid om met dit medium te werken. Bij een 'ja' kan je polsen naar de internetcapaciteiten van de leerlingen en vragen wie medeleerlingen met mindere internetkennis wil coachen. Zo kan je groepen opbouwen die op het vlak van internetkennis evenwichtig zijn.
Ook nadien is gepaste begeleiding noodzakelijk om het verzamelde materiaal te evalueren. We kunnen er immers niet van uit dat op het internet ook veel irrelevante informatie beschikbaar is.
Een ander belangrijk punt is dat er een concrete dialoog wordt gevoerd over wat men via het internet heeft geleerd. Anders dreigt men ten prooi te vallen aan een fictieve wereld van cyberspace zonder dat men deze nog verbindt met de werkelijke realiteit.
Kortom: leraren godsdienst zullen hun leerlingen als een goede gids dienen te begeleiden. de leerkracht wordt opgevorderd bedacht te zijn op de "kairos": het goede moment in de pedagogische eenheid- of lesgebeuren. Dat is het moment dat de ontmoeting/interactie/ conversatie in de leergroep de ruimte tussen de leerling en het Woord zeer vruchtbaar maakt en de leerling beslissende inzichten en ervaringen opdoet. Het vertrouwen op de bedachtzame verantwoordelijkheid van de leraar en het op scherp staan van zijn geest en aanvoelen zijn in dit alles zeer belangrijk.

Vak r.k.-godsdienst en internet: een veelzijdig verbond!

Twee manieren om internet in de godsdienstles te gebruiken:

Lessen over internet
Een belangrijke vraag die in de godsdienstlessen over internet kan gesteld worden is: 'Hoe kan het internet bijdragen tot een betere wereld voor alle mensen?'
Naast de vele positieve mogelijkheden is het internet ook bron van onethisch handelen. De ambigue verhouding tussen waarheid en illusie, de Virtual Reality, …
Voldoende aandacht dient uit te gaan naar het waarheidskarakter van informatie. Dit kan gebeuren door te zoeken naar de bron van de informatie. "Wie verspreidt de informatie?" "Welke levensbeschouwing draagt deze pagina uit?"
Ook wat religieuze informatie betreft moeten leerlingen erop gewezen worden dat niet alle informatie overeenstemt met de ware leer van een bepaalde religie. Rommel moet gescheiden worden van interessant materiaal.
In cyberspace verandert de verhouding tussen tijd, ruimte en identiteit. Op het net kan men zich een totaal andere identiteit aanmeten. De vraag is wat de gevolgen hiervan zijn voor de werkelijke identiteitsontwikkeling. Kan men zich nog laten raken door het werkelijk anderszijn van de medemens? Welk gevaar bezit het 'lichaamloos' karakter van het internet? De reflectie over het medium op zich in de godsdienstlessen vormt juist het onderscheid met de andere vakken. In de godsdienstles moet het sociale karakter van het internet, enerzijds als verbindend en anderzijds als scheidend medium, kritisch in vraag gesteld worden.

Lessen met internet
Zowel bij de lesvoorbereiding als in de les zelf kan internet gebruikt worden als informatiebron, middel en medium. Hiervoor is het noodzakelijk een goede werkstrategie uit te bouwen. Het zoeken van gepaste websites voor een bepaald onderwijsdoel is een arbeidsintensief gebeuren. Het gebruiken van kwalitatief goede websites zal het onderwijsleerproces sterk bevorderen. Op de website www.sip.be/rkgodsdienst/interssante_sites.htm staat er een verzamellijst van kwalitatieve webpagina's, bruikbaar voor het godsdienstonderwijs.

Het nieuwe leerplan creëert heel wat ruimte (en werklast) voor de leerkracht én bij de planning van een schooljaar én bij het opmaken van concrete lessen. Het leerplan vraagt daarbij uitdrukkelijk collegialiteit en samenwerking. Niet alleen inhoudelijk zijn er vele mogelijkheden, ook vormelijk kan veel. Zo veel dat sommigen hun weg wat verliezen of moeilijkheden ondervinden bij het uitwisselen van hun werk. In samenwerking met verschillende actoren en instanties wordt daarom gezocht naar en gewerkt aan handzame instrumenten. Niet hét instrument, geen must, geen doel, maar bruikbare middelen.
Ondermeer is er de droom gedeeld met vele anderen: de creatie van één groot, kwalitatief webplatform voor godsdienstonderwijs in Vlaanderen, van opleiding, klaspraktijk en beleid samen. Samen kunnen we deze grote droom waarmaken. Vooral de website Thomas (www.godsdienstonderwijs.be) biedt ons hiertoe de mogelijkheid: de rubriek 'Vraag en Antwoord', de gedeelde 'Leerprojectfiches', de 'Communities', en het nog op te richten 'Uitwisselingsplatform'... Vandaar de oproep om even je tijd en aandacht te richten op dit flexibel, gebruiksvriendelijk en dynamisch systeem van online werken in de geest van het leerplan r.k.-godsdienst in het secundair onderwijs volgens de nieuwe leerplannen.
Het systeem is gratis toegankelijk en ook bruikbaar binnen de lerarenopleidingen.
Alvast een keer het vorderingsplan proberen: http://www.kuleuven.ac.be/thomas/leerkracht/vorderingsplan/index.htm
Uit praktisch alle gesprekken blijkt, dat mensen (ook leerkrachten dus) graag internet raadplegen en consumeren, maar zelf - wellicht uit te grote bescheidenheid en onzekerheid - weinig binnenbrengen. Nergens wordt nochtans gevraagd naar afgewerkte modelproducten. Integendeel: juist in de actieve samenwerking dient kwaliteit nagestreefd.

Jij en internet: een nieuw verbond!

Werken met ICT?

Tenslotte

Een inhoudelijke wenk
Er worden in onze cultuur weinig verhalen verteld, en er wordt weinig geluisterd. Er zijn zo weinig kansen voor jongeren om te leren luisteren - en ook om te leren vertellen! - dat we die kansen in het onderwijs, zeker in het godsdienstonderwijs, niet mogen laten voorbijgaan. De leraar verteller blijft belangrijk, een activerende narratieve didactiek blijft/wordt een sleutel voor het levensbeschouwelijk leren van jongeren in en aan de werkelijkheid.

Een praktische wenk
Op dit ogenblik vragen de technische middelen zelf nog veel aandacht. Dit geldt zowel voor de software (toepassingen) als voor de hardware (toestellen). Die aandacht dient dus in vermindering gebracht van de tijd die naar de inhoud gaat. Misschien is het juist om die reden ook goed te blijven mikken op een 'papieren document' als dit enigszins kan. 'On-line' is niet per se beter en makkelijker. De technologie moet ondergeschikt blijven aan de techniek. Willen we echter in onderwijs en in het bijzonder in ons vakgebied godsdienst, volwaardig actief kunnen zijn op professioneel vlak dan moeten we stapsgewijs zoeken de ICT-component te beheersen. Nascholingscentra intensifiëren de inspanningen om leraren vertrouwd te maken met ICT(-apparatuur).

Een uitdrukkelijke vraag
Als in het vak godsdienst levensproblemen worden besproken moet dat zeer sterk vanuit godsdienstig/levensbeschouwelijk standpunt gebeuren. Het vak r.-k. godsdienst zou anders zijn eigen invalshoek loslaten. Dit is dus een heel cruciaal punt. Als men feesten behandelt, arbeid, relatievorming, huwelijk, sociale problemen of wat dan ook, zal men maar de eigenstandigheid van het vak hoog houden, indien men telkens de interrelatie tussen een gelovig standpunt - hier in casu vooral een christelijk standpunt -, en de menselijke werkelijkheid bestudeert. Vermeden en voorkomen moet worden dat het vak versmald wordt tot een louter gedragswetenschappelijk perspectief.

bronnen
We vonden inspiratie in gesprekken met vele leerkrachten, bij priester Rik Cloet, in de thesis van Jonathan Beyaert, op de webpagina Thomas en in de hoger vermelde bronnen.

Frans Essel
Jacques Michielssens
Joost Vandendriessche